Toplumsal çürüme, bir toplumun kurumsal yapısında, değer sisteminde, adalet algısında ve ortak yaşam kültüründe ortaya çıkan bozulmayı ifade eder. Bu bozulma, çoğu zaman tek bir nedene dayanmaz; ekonomik krizler, siyasal kutuplaşma, yolsuzluk, adalet mekanizmalarının zayıflaması ve sosyal dayanışmanın gerilemesi gibi birçok etken birbirine eklenerek toplumu kırılgan hâle getirir. Sosyolog Zygmunt Bauman’ın uyarısı bu süreci özetler: “Toplum çözülürken bireyler yalnızlaşır; yalnızlaşan bireyler toplumu daha da çözer.” Yani çürüme hem neden hem sonuç olabilen bir döngü yaratır.
Çürümenin Belirginleştiği Bazı Toplumlar
Venezuela: Ekonomik Çöküş ve Kurumsal Erozyon
Venezuela, son yıllarda toplumsal çürümenin en çarpıcı örneklerinden biri olarak gösteriliyor. Aşırı enflasyon, temel gıdalara erişimdeki sıkıntılar ve siyasi baskılar, toplumdaki güven duygusunu ciddi biçimde zedeledi. Ekonomist Ricardo Hausmann, Venezuela’daki durumu “kurumların sistemli şekilde işlevsizleşmesi” olarak tanımlıyor. Bu işlev kaybı, insanlar arasında “devlet zaten çalışmıyor” algısını güçlendirerek toplumsal sorumluluk duygusunu da aşındırdı. Sonuç olarak suç oranları yükseldi, milyonlarca insan ülkeyi terk etti ve toplumsal doku önemli ölçüde zayıfladı.
ABD: Kutuplaşma ve Gerileyen Sosyal Sermaye
ABD’de toplumsal çürüme tartışmaları çoğunlukla politik kutuplaşma üzerinden yürütülüyor. Pew Research Center’ın verilerine göre Amerikalılar karşıt siyasi görüştekileri artık yalnızca “yanlış” değil, “tehlikeli” olarak görmeye başladı. Bu durum, ortak bir gerçeklik zemininin kaybolmasına yol açıyor. Robert Putnam’ın Bowling Alone adlı çalışması, ABD’de sosyal sermayenin yani güven, dayanışma ve gönüllülük kültürünün 20. yüzyılın sonundan itibaren ciddi oranda azaldığını gösteriyor. Kutuplaşmanın artması, kurumlara duyulan güvenin düşmesi ve kamusal tartışma kültürünün zayıflaması toplumun dayanıklılığını aşındırdı.
Nijerya: Yolsuzluğun Normalleşmesi
Nijerya, çürümenin kurumsal kültüre nasıl yerleşebileceğini gösteren örneklerden biri. Transparency International raporları, halkın yaygın biçimde rüşveti hayatın bir parçası olarak gördüğünü ortaya koyuyor. Polis, adliye ve sağlık hizmetleri gibi kritik alanlarda rüşvetin sıradanlaşması, devlet vatandaş ilişkisinde derin bir güvensizlik yaratıyor. Bu güvensizlik, toplumsal çürümenin en tehlikeli biçimlerinden biridir.
Toplumsal Yenilenmenin Mümkün Olduğu Ülkeler
Güney Kore: Krizi Reformla Avantaja Çevirmek
Güney Kore, 1997 Asya Krizi sonrası yaşadığı sarsıntıyı bir yenilenme fırsatına dönüştürdü. Ekonomik düzenlemeler, şirketlerin denetlenmesi, devletin şeffaflık politikalarının güçlendirilmesi ve teknolojiye yapılan yatırımlar toplumsal güveni yeniden tesis etti. Bugün Güney Kore, kurumsal kapasite ve şeffaflık açısından Asya’nın en güçlü örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor. Güney Kore daha kapsamlı incelenmeli.
Gürcistan: Kökten Yolsuzluk Reformu
2003 Gül Devrimi sonrası Gürcistan’da yapılan yolsuzlukla mücadele reformları, kısa sürede kalıcı sonuçlar yarattı. Polis teşkilatının neredeyse tamamen yenilenmesi, kamu hizmetlerinin dijitalleşmesi ve şeffaflık uygulamaları toplumun devlete olan güvenini önemli ölçüde artırdı. Dünya Bankası, Gürcistan’ı “kurumsal dönüşümün mümkün olduğuna dair en güçlü örneklerden biri” olarak tanımlar.
Bu iki örnek bize önemli bir gerçeği gösteriyor: Toplumsal çürüme, doğru politikalar, güçlü irade ve toplumsal katılımla tersine çevrilebilir.
Türkiye Perspektifi: Riskler, Güçlü Yönler ve Dönüşüm Potansiyeli
Türkiye, toplumsal çürüme tartışmalarında hem risklerin hem de fırsatların aynı anda görülebildiği bir örnek olarak öne çıkar. Son yıllarda artan kutuplaşma, liyakat tartışmaları, ekonomik belirsizlikler ve kurumlara güvenin dönem dönem düşmesi, toplumda yorgunluk yaratıyor. Özellikle gençlerin geleceğe dair umutsuzluğu ve beyin göçü tartışmaları, toplumsal çürüme belirtileri arasında sayılabilir.
Ancak Türkiye’nin güçlü yanları da azımsanamayacak düzeydedir. Toplumsal dayanışma kültürü hâlâ canlıdır; afet anlarında toplumun nasıl hızla örgütlendiği sıkça görülür. Sivil toplumun dinamizmi, genç nüfusun yaratıcılığı ve toplumun krizlere karşı hızlı adaptasyon yeteneği umut veren unsurlardır. Türkiye’nin kurumsal kapasitesinin yenilenme potansiyeli yüksektir.
Bu noktada Hannah Arendt’in sözleri dikkat çekicidir: “Hakikatin değersizleştiği yerde toplum dağılır.” Arendt’in bu uyarısı hem Türkiye hem de dünya için geçerlidir. Bir toplumda hakikat tartışılır hâle geldiğinde, medyanın güvenilirliği sorgulandığında veya adalet algısı zayıfladığında çürümenin zemini genişler. Tam tersine, hakikati, liyakati, şeffaflığı ve adaleti merkeze alan bir düzen toplumsal yenilenmenin temelidir.
Sonuç:
Toplumsal çürüme, birçok ülkede görülebilen evrensel bir risk olsa da geri döndürülemez bir kader değildir. Güçlü kurumlar, hesap verebilir yönetim, aktif yurttaşlık bilinci ve ortak değerlerin korunması, çürümenin etkilerini zayıflatır. Venezuela, Amerika veya Nijerya gibi örnekler çürümenin hızlanabileceğini gösterirken; Güney Kore ve Gürcistan gibi örnekler tam tersinin de mümkün olduğunu kanıtlar.
Türkiye’nin de içinde bulunduğu birçok ülke için belirleyici olan şey, sorunları inkâr etmek yerine tanımak ve çözüm iradesini sürdürmektir. Toplumun kendini yenileme kapasitesi, çürümeyi durduran en güçlü faktördür. Türk Milleti de bu konuda güçlü bir iradeye ve özgüvene sahiptir.
Mustafa ASLAN
Kaynakça
- Bauman, Zygmunt. Liquid Modernity.
- Putnam, Robert D. Bowling Alone.
- Arendt, Hannah. Truth and Politics.
- Transparency International. “Corruption Perceptions Index.”
- World Bank, “Georgia Institutional Reform Reports.”
- Ricardo Hausmann, Venezuela analizleri, Harvard Kennedy School.
- Pew Research Center, kutuplaşma raporları.
